Teoria perspektywy (Kahneman, Tversky) i badania empiryczne dotyczące produktów (Viscusi)

Jak wiemy, D.KAHNEMAN i A.TVERSKY ogłosili swoją słynną teorię/model perspektywy w artykule PROSPECT THEORY: AN ANALYSIS OF DECISION UNDER RISK. Econometrica; Mar 1979; 47, 2., jako teorię alternatywną do teorii użyteczności. Główna hipoteza tej teorii to hipoteza tzw. „efektu pewności” („certainty effect”): „ludzie nie docenają wartości prawdopodobnych w porównaniu z wartościami pewnymi”, która jest podstawą hipotezy o awersji ludzi do ryzyka w podejmowaniu decyzji: „ludzie unikają ryzyka i spośród korzyści o takich samych wartościach oczekiwanych, wybierają te pewniejsze”. Autorzy sformułowali swoją teorię w oparciu o dwa eksperymenty (które przeprowadzili na studentach) oraz na dwóch wcześniejszych pracach innych autorów. Wyniki badań empirycznych (tutaj dwóch eksperymentów Kahnemana i Tversky’ego na studentach) są podstawą do formułowania teorii, która może być (jeśli jej autorzy zainteresują nią innych badaczy) sprawdzana w kolejnych badaniach empirycznych w różnych kontekstach (np. w różnych kategoriach produktów). W każdym badaniu empirycznym opartym na teorii perspektywy, jego autor: (1) sformułuje hipotezy w-g schematu teorii: „z dwóch korzyści o tej samej wartości oczekiwanej, badani wybiorą tę bardziej pewną” i (2) będzie oczekiwał ich potwierdzenia przez dane empiryczne (będzie oczekiwał dopasowania hipotez do danych empirycznych). Takie zjawisko w nauce: badanie dopasowania znanej/akceptowanej teorii do danych empirycznych w różnych kontekstach (kategoriach produktów, warunkach rynkowych) wraz z oczekiwaniem, że hipotezy zostaną potwierdzone, T.Kuhn w swojej książce „Dwa bieguny” opisał jako okres „nauki normalnej”, który trwa tak długo, aż pojawią się badania empirczne, których wyniki sprawdzania hipotez nie potwierdzą teorii. Taki okres w nauce T.Kuhn opisał jako „anomalie”, które mogą doprowadzić do zmiany teorii.
Przykładem badania empirycznego w okresie „nauki normalnej” dla teorii perspektywy jest badanie W.K. Viscusi, przedstawione w artykule Using warnings to extend consumer sovereignty. Harvard Journal of Law and Policy, 1999, No.1, Vol. 23, 211-231. Na podstawie teorii perspektywy W.K. Viscusi sformułował hipotezę do swojego badania empirycznego: ludzie nadmiernie reagują na wzrost ryzyka, w porównaniu z reakcją na zmniejszenie ryzyka tego samego zagrożenia ze strony produktów, których używają. Tak sformułowaną hipotezę sprawdził pytając respondentów o deklarowane wolumeny zakupu i deklarowane ceny chemicznych środków gospodarstwa domowego dla zmiejszających się i zwiększających się prawdopodobieństw negatywnych skutków ich użycia (poparzenia w wyniku ich użycia). Wyniki sprawdzania hipotezy były następujące: spadki deklarowanych wolumenów zakupu i spadki cen w przypadku wzrostu zagrożenia poparzeniem są większe, niż wzrosty deklarowanych wolumenów i cen w przypadku takiego samego, co do wartości, spadku ryzyka poparzenia. Taki wynik sprawdzania hipotezy w badaniu W.K. Viscusi potwierdził teorię/hipotezę/model perspektywy w kategorii chemicznych środków gospodarstwa domowego. Teoria perspektywy czeka na kolejne potwierdzenia lub ich brak w kolejnych badaniach empirycznych w różnych kategoriach produktów. Każdy z Was może przeprowadzić takie badanie. Trzeba tylko postudiować wcześniejsze badania empiryczne problemu sformułowanego w teorii persektywy. RK

PS1
Profesorom życzę wykładania poszczególnych teorii razem z badaniami empirycznymi, które je sprawdzają. Taki sposób prezentowania wiedzy naukowej uważam za ważny element kultury uniwersyteckiej.
PS2
W nauce badamy, czy jakaś teoria lub która z alternatywnych teorii dotyczących jakiegoś problemu pasuje do danych empirycznych (w nauce nie badamy faktów, tylko dopasowanie alternatywnych teorii do faktów).
PS3
Byłem świadkiem takiego zdarzenia: Na wykładzie dotyczącym finansów, wykładowca powiedział do studentów: „Za chwilę rozdam każdemu z was po 5 zł i każdy z was ma wybór: może wziąć 5 zł lub, jeśli wygra ze mną w orła i reszkę, dostanie 10 zł. Kto chce dostać 5 zł? (tutaj policzył głosy) Kto chce zagrać w orła i reszkę i dostać 10 zł lub w przypadku przegranej – nic?” (tutaj znowu policzył głosy). Oczekiwał/przypuszczał, że zgodnie z teorią perspektywy, więcej studentów podniesie rękę po jego pierwszym jego pytaniu, bo uzyskanie 5 zł na pewno jest mniej ryzykowne, niż 10 zł po wygranej w orła i reszkę. Okazało się, że ci sami studenci podnieśli ręce po każdym z jego dwóch pytań. Powiedział, że są nietypowym audytorium i kontynuował swój wykład. Po wykładzie okazało się, że studenci znają teorię perspektywy i wiedzieli, że dwie proponowane opcje mają taką samą wartość oczekiwaną: 5 x 1 = 5 i 10 x 0,5 = 5. W ten sposób wykładowca, w prawdopodobnie niezamierzonym eksperymencie, nie uzyskał potwierdzenia empirycznego teorii perspektywy. Uzyskał natomiast wynik swojego niezamierzonego eksperymentu w postaci nowej wiedzy dotyczącej wyjaśniania decyzji ludzi w warunkach niepewności: wzrost wiedzy (tutaj: wiedzy o wartościach oczekiwanych) wpływa pozytywnie na decyzje podejmowane w warunkach niepweności (zmniejsza ilość błędów).

Komentarze

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *